Τα Φώτα, ή Θεοφάνια, είναι μία από τις σημαντικότερες εορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας, καθώς τιμάται η βάπτιση του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό και η φανέρωση της Αγίας Τριάδας στον κόσμο. Η ρίψη του Τιμίου Σταυρού στα νερά και ο αγιασμός των υδάτων αποτελούν τον κεντρικό πυρήνα της ημέρας, με βαθύ θεολογικό και συμβολικό περιεχόμενο.
Τι γιορτάζουμε στα Θεοφάνια
Στις 6 Ιανουαρίου η Εκκλησία γιορτάζει τη βάπτιση του Χριστού από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο στον Ιορδάνη ποταμό. Τη στιγμή εκείνη, σύμφωνα με την ευαγγελική διήγηση, ακούστηκε η φωνή του Θεού Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα εμφανίστηκε «εν είδει περιστεράς», φανερώνοντας ταυτόχρονα και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Η εορτή ονομάζεται και «Φώτα» ή «εορτή των Φώτων», καθώς θεωρείται ο φωτισμός και η αναγέννηση του ανθρώπου μέσω του Βαπτίσματος και της χάρης του Αγίου Πνεύματος. Από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες τα Θεοφάνια συνδέθηκαν με την έννοια της πνευματικής κάθαρσης και της απαλλαγής από το σκοτάδι της αμαρτίας.
Γιατί ρίχνουμε τον Τίμιο Σταυρό στα νερά
Κεντρική τελετουργία της ημέρας είναι ο «αγιασμός των υδάτων», που τελείται στην εκκλησία και στη συνέχεια σε θάλασσες, ποτάμια, λίμνες ή δεξαμενές, όπου ο ιερέας ρίχνει τον Σταυρό στα νερά. Η κατάδυση του Τιμίου Σταυρού γίνεται «κατά μίμηση» της βάπτισης του Χριστού στον Ιορδάνη, υπενθυμίζοντας ότι με την παρουσία Του αγίασε ολόκληρη τη δημιουργία και ιδιαίτερα το στοιχείο του νερού. Στην ορθόδοξη παράδοση, το νερό που ευλογείται την ημέρα αυτή αποκτά, κατά την πίστη των πιστών, καθαρτικό και αγιαστικό χαρακτήρα, γι’ αυτό και ονομάζεται «Μέγας Αγιασμός». Οι πιστοί πίνουν από τον αγιασμό με ευλάβεια και τον φυλάσσουν στα σπίτια τους, θεωρώντας ότι προσφέρει προστασία, ευλογία και ενίσχυση σε δοκιμασίες και ασθένειες.
Ο συμβολισμός της κατάδυσης και της ανάσυρσης
Η ρίψη του Σταυρού στα νερά συμβολίζει τον ίδιο τον Χριστό που κατεβαίνει στον Ιορδάνη, για να «αγιάσει» τα ύδατα και, μέσω αυτών, ολόκληρη την κτίση. Με την κατάδυση δηλώνεται η νίκη του Χριστού πάνω στο κακό, στο σκοτάδι και στον θάνατο, ενώ η ανάσυρση του Σταυρού παραπέμπει στην ανάσταση, την αναγέννηση και την ελπίδα για νέα ζωή. Στη λαϊκή θρησκευτικότητα, ο αγιασμός των υδάτων έχει συνδεθεί και με την ιδέα του εξαγνισμού από «δαιμονικές» επιρροές και αρνητικές δυνάμεις, κάτι που αντανακλά παλαιότερες αντιλήψεις για τη «δύναμη» του νερού και τη σχέση του με την τύχη και την προστασία. Για τον λόγο αυτό, σε πολλές περιοχές οι πιστοί πλένουν στα αγιασμένα νερά εικόνες ή αντικείμενα, ζητώντας ευλογία για τον νέο χρόνο.
Οι «βουτηχτάδες» και η ευλογία
Σε όλη την Ελλάδα, νέοι άνθρωποι αψηφούν το κρύο και βουτούν για να πιάσουν τον Σταυρό τη στιγμή που ο ιερέας τον ρίχνει στα νερά. Όποιος τον ανασύρει, θεωρείται ότι λαμβάνει ιδιαίτερη ευλογία, καθώς και τις ευχές του ιερέα και των παρευρισκομένων για υγεία, πρόοδο και καλή χρονιά.
Η πράξη αυτή δεν έχει χαρακτήρα αγώνα με την κοσμική έννοια, αλλά βιώνεται ως συμμετοχή στο γεγονός του αγιασμού και ως δημόσια ομολογία πίστης. Έτσι, το έθιμο της κατάδυσης του Τιμίου Σταυρού παραμένει ζωντανό, συνδέοντας θεολογικό συμβολισμό, λαϊκή παράδοση και συλλογική εμπειρία πίστης σε ολόκληρη τη χώρα.